Dos. İlham Əhmədov "TRIZ İnnovasiyaların yaradılması texnologiyasıdır"


18
 

Bu gün Beynəlxalq TRİZ günüdür.  TRİZ nədir?

İlham Əhmədov: "TRİZ,  rusca – “Теория решения изобретательскихзадач- sözlərinin baş hərflərindən yaranıb, mənası İxtira məsələlərinin həlli nəzəriyyəsi deməkdir.  Metodologiyanın müəllifi Genrix  S. Altşullerdir. Bu gün dünyada çox məhşur olan bu nəzəriyyə ilk dəfəkeçən əsrin ortalarında Bakı şəhərində yaradılmış bugün dünyanın inkişaf etmiş ölkələrinin sənayesindəböyük uğurla tətbiq edilir.  G. Altşullerin ailəsi  onun  5 yaşı  olandaDaşkənddən Bakıya köçmüşdür.  O orta təhsilini natamam ali təhsilini Bakıda almışdır. G. AltşulerAzərbaycan Neft Kimya İnstitunun (indiki ADNSU) məzunudur. SSRİ dağılana qədər Bakıda yaşamış, dahasonra RF-na köçmüşdür.

G.Altşullerin 1998-ci ildə dünyasını dəyişmişdir. 1970-ci ildə dünyada ilk dəfə olaraq Bakıdaİxtirayaradıcılığıməktəbi açmışdır.

G.Altşuller ilk  ixtira şəhadətnaməsini 17 yaşındaalmışdır, 22 yaşında artıq onun 10 ixtira şəhadətnamisivardı.  Gənc yaşlarından onun həyatının əsas məqsədiixtiraçılıq problemlərinin həlli üçün ümumi birnəzəriyyə yaratmaq idi.

TRIZ-in ilk versiyası, mühəndislik problemlərininhəlli yeni  ideyaların ortaya çıxması prosesindənümunələr tapmağa yönəlmişdir.  

TRİZ nəzəriyyəsiniyaratmaq üçün G.Altşuller bir müddət patent idarəsində işləmiş, orada 40 min patenti  təhlil edərəkümumiləşdirmələr aparmış, nəticədə bu nəzəriyyəni yaratmışdır.  TRIZ üzərində i o, 1946 - ildəbaşlamış, bu sahədə ilk nəşri özü Rafael Shapiro tərəfindən 1956 - ildə nəşr edilmişdir.  

G. Altshuller 1948-1998-ci illərdə sistematikolaraq 50 il ərzində TRIZ dərsləri verdi butəlimlərın çox hissəsi  əsasən  Bakı şəhərində təşkilolundu. Bu kurslar 40 il ərzində Bakıda təşkil olundu.  1970-ci illərə qədər  isə TRIZ təlimi əsasəneksperimental seminarlar  formatında keçirildi.

TRIZ-in əsas postulatı belədir: texniki sistemlərmüəyyən qanunlara uyğun olaraq inkişaf edir, buqanunlar müəyyən edilə bilər,  bu əsasda ixtiraçılıqproblemlərinin həlli üçün bir alqoritm yaratmaq üçünistifadə edilə bilər. G.S. Altshuller həyatını TRIZ-in yaradılması, təkmilləşdirilməsi, sonrakı inkişafı nəticədə güclü düşüncə nəzəriyyəsinin yaranmasınahəsr etdi. O,  bu çox mühüm işə ömrünün 50 ilini sərfetdi.

Ümumən TRİZ  mühəndis-texniki məsələlərinhəllinə dəstək məqsədi ilə yaradılmışdır. TRİZ nəzəriyyəsinin tətbiqi innovasion həllərin axtarışprosesini xeyli sürətləndirir. Bu gün texnoloji cəhətdəninkişaf edən ölkələrdə innovasiyaları məhz TRİZ texnologiyası əsaında yaradılır.

TRİZ-in iki əsas ideyası var:

1. Sistemlərin inkişafı ziddiyyətlərin kəskinləşməsi həlli yolu ilə baş verir. TRİZ sistemlərin inkişafızamanı yaranan ziddiyyətlərin həllinə yönəlikmetodika üsullar sistemindən ibarətdir.

2. Texniki sistemlər obyektiv qanunlarla inkişaf edir. Bu qanunları öyrənmək istifadə etmək mümkündür.

Klassik TRİZ-in yaradılması prosesində G.S. Altşuller xeyli sayda öz  ardıcıllarını yetişdirmişdi. Onun ardıcılları TRİZ-in ayrı-ayrı istiqamətləriniinkişaf etdirmiş, bu nəzəriyyəni bütün dünyadayaymışlar. Onun ardıcıllarından dünyaca tanınmışisimlərdən bir çoxu  2019-cu ildə Bakıda bir elmikonfrans da təçkil etmişdilər. Konfransın təşkilatıçısı təşəbbüskarı, türk alim, prof. Əli B. Kutvan idi.

TRIZ - İxtira  problemlərin həlli nəzəriyyəsi kimi

İxtira problemlərin həlli nəzəriyyəsi ya TRIZ, texniki problemlərin həlli texniki sistemlərintəkmilləşdirilməsi üçün metodlar  sistemidir. TRIZ ideyası, fərqli texniki problemlərin eyni üsullarla həlledilməsidir. TRIZ 40 ümumi təyinatlı ixtiraçılıqtexnikasına, 76 standart həll şablonuna, əlavə bir neçəbaşqa ideya fikirlərə əsaslanır. Hər hansı birproblemi həll etmək üçün TRIZ istifadəçiləri problemiümumiləşdirilmiş formata salır,  müvafiq metodlardanistifadə edərək bu problemi həll edir,  daha sonra ilkin problemə qayıdır tapılan həlli  burda tətbiq edirlər.

Sovet dövründə TRIZ ətrafında müzakirələr  onunyaradıcılarının qapalı qrupu çərçivəsindən kənaraçıxmadı; TRIZdəki potensial dəyişikliklər inkişafəsasən Altshuller tərəfindən şəxsən  yaradılırdı. İntensiv olmasa da TRIZ -in praktik tətbiqi  SSRİ - başlanmışdı.

1990 - illərdə TRIZ keçmiş SSRİ-dən kənarda da tanındı çox sürətlə yayıldı.  TRİZ-i ilk tətbiq edənşirkətlərdən biri  SAMSUNG oldu. Bu şirkət yenilikləryaradarkən TRIZ texnologiyasından  fəal şəkildəistifadə edirdi. 2000 -ci illərdə TRİZ  barədə elmiməqalələr dərc edilməyə başlandı, amma elmidairələrdə  hələ az tanınırdı. Məsələn, QS DünyaUniversitetləri Sıralamasında ilk 30-luqda olantexnoloji universitetlərdə mühəndislik dizaynı yeniməhsulların hazırlanmasına həsr olunmuş 294 kursdanyalnız ikisi tədris proqramında TRIZ -dən bəhs edir.  Bu illərdə TRIZ, mühəndislik fəaliyyətinin ilkinmərhələsində istifadə üçün qabaqcıl səmərəlimetodlardan biri idi, eyni zamanda sənaye şirkətləritərəfindən  tətbiqi hələ məhdud idi, TRIZ ilə elm arasında əlaqə zəif idi.

İxtira situasiyası ixtiraçı problemi

Altshullerə görə,  hər hansı bir ixtiraya gedən yolda ilk addım, problemi  düzgün qoymaq, onun qoyuluşundaümidsiz əhəmiyyətsiz  detalları kənara ataraqməsələni yenidən formalaşdırmaqdır. Bundan sonra, ixtira  vəziyyətini standart bir mini problem olaraqyenidən formalaşdıra bilərsiniz: "İdeal son nəticəyəgörə, hər şey olduğu kimi qalmalı, amma ya zərərli, lazımsız keyfiyyət yox olmalı, ya da yeni, faydalı birkeyfiyyət ortaya çıxmalıdır". Mini problemin əsas fikriəhəmiyyətli ( bahalı) dəyişikliklərdən qaçmaq əvvəlcə sadə həlləri düşünməkdir.  Mini probleminformalaşdırılması problemin daha dəqiq təsvirinəkömək edir. Bu mərhələdə bu suallara cavabtapılmalıdır:

Sistem hansı hissələrdən ibarətdir, necə qarşılıqlıtəsir göstərir?

Hansı əlaqələr zərərlidir, mane olur işə,  hansılarneytraldır hansılar faydalıdır?

Hansı hissələr əlaqələr dəyişdirilə bilər hansılarıdəyişdirilə bilməz?

Hansı dəyişikliklər sistemin yaxşılaşmasına hansıdəyişikliklərin pisləşməsinə səbəb olur?

Ziddiyyətlər  Mini problem formalaşdırıldıqdan, sistem təhlil edildikdən sonra, Altshuller nəzəriyyəsinəgörə, sistemin bəzi parametrlərini yaxşılaşdırmaq üçündəyişiklik cəhdlərinin digər parametrlərin pisləşməsinəsəbəb olduğu aşkar edilir. Məsələn, bir təyyarəqanadının gücünün artması onun ağırlığının artmasına əksinə - daha yüngül qanad gücünün azalmasınasəbəb ola bilər. Sistemdə bir ziddiyyət, bir ziddiyyətvar.

TRIZ 3 növ ziddiyyət olduğunu qəbul edir:

İnzibati ziddiyyət: "sistemin təkmilləşdirilməsinəehtiyac var, amma bunu necə edəcəyimizi bilmirik ".Bu ziddiyyət ən zəifidir, əlavə materialları öyrənməklə ya inzibati qərarlar qəbul etməklə aradan qaldırılabilər.

Texniki ziddiyyət: "sistemin bir parametrinintəkmilləşdirilməsi başqa bir parametrin pisləşməsinəgətirib çıxarır." Texniki ziddiyyət, ixtiraçılıqprobleminin qoyulması, onun formalaşdırılmasıdır. İnzibati ziddiyyətdən texniki ziddiyyətə keçidproblemin çətinliyini  xeyli azaldır, həll yollarınıdaraldır, sınaq səhv metodundan hazır standarthəllərə keçməyə imkan verir.

Fiziki ziddiyyət: "sistemi təkmilləşdirmək üçün onun bir hissəsi eyni zamanda fərqli fiziki vəziyyətlərdə olmalıdır ki, bu da mümkün deyil." Fiziki ziddiyyət daha fundamentaldır, çünki ixtiraçı təbiətin fiziki  qanunları ilə  zidd şəraitə gələ bilər.   Problemi həll etmək üçün ixtiraçı fiziki effektlərin sorğu kitablarından və onların tətbiq cədvəllərindən istifadə etməlidir.  

Öz  iqtisadi əhəmiyyətinə və  populyarlığına görə TRİZ  qeyri səlis məntiq  nəzəriyyəsi ilə müqayisə edilə bilər. Son 20 ildə dünyada  yaradılan  innovasiyaların xeyli hissəsi  TRİZ vasitəsi ilə hazırlanmışdır.  Bu gün Yaponiya, Çin, Cənubi Koreya, ABŞ və Avropanın çox ölkələrində TRİZ çox uğurla tətbiq edilir.  Hətta  Yaponiya və Koreyanın universitetlərinə qəbul imtahanlarında TRİZ-dən suallar daxil edilir.  Dünyanın bir çox aparıcı texnoloji Universitetlərdə TRİZ fənni  tədris edilir.  Təəssüf ki, Bakıda yaradılan bu  nəzəriyyə haqqında burda çox az insanın məlumatı var. TRİZ-dən təhsil sahəsində də geniş istifadə edilr. TRİZ Pedaqogika adlı yeni pedaqoji  fəaliyyət istiqaməti artıq 20 ildir inkişaf edir".

SeherXeber.org